W dniu 20 maja 2026 roku wystąpiłam na XI Forum Kadry Zarządzającej w Ochronie Zdrowia organizowanym przez IBF MED w Poznaniu. Tematem wykładu była korupcja – odpowiedzialność karna lekarza i podmiotu leczniczego w obszarze refundacji leków i wyrobów medycznych – zagadnienie, które w praktyce kancelarii pojawia się coraz częściej zarówno po stronie lekarzy, jak i zarządzających szpitalami i przychodniami.
Dlaczego korupcja w refundacji to rosnący obszar ryzyka prawnego
System refundacji leków i wyrobów medycznych oparty jest na środkach publicznych – NFZ wydaje rocznie kilkanaście miliardów złotych na refundację. Kluczową rolę w tym systemie odgrywa lekarz: to jego decyzja o wystawieniu recepty lub zlecenia refundowanego uruchamia wypłatę środków publicznych. Ta pozycja sprawia, że obszar refundacji jest intensywnie monitorowany przez organy ścigania, CBA i NFZ.
Korupcja w obszarze refundacji występuje w Polsce w bardzo dużej skali. Postępowania karne coraz częściej obejmują nie tylko lekarzy, ale też podmioty lecznicze: szpitale, przychodnie i SPZOZ-y.
Ważna obserwacja praktyczna: zainteresowanie prokuratury nie wymaga zakwestionowania ani jednej refundacji przez NFZ. Postępowanie karne może zostać wszczęte nawet wtedy, gdy wszystkie zlecenia były medycznie uzasadnione i NFZ nie poniósł żadnej szkody.
Art. 54 ustawy refundacyjnej – co grozi lekarzowi za korupcję w refundacji
Podstawowym przepisem karnym w tym obszarze jest art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, który penalizuje przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej w zamian za wystawienie recepty lub zlecenia refundowanego przez osobę do tego uprawnioną.
Grożąca kara: od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
W sprawach tego typu prokuratura sięga jednak zazwyczaj po kumulację zarzutów, łącząc art. 54 z:
- art. 228 KK – łapownictwo bierne, gdy lekarz pełni funkcję publiczną
- art. 271 KK – poświadczenie nieprawdy w dokumentacji medycznej lub zleceniu
- art. 286 KK – oszustwo, gdy doszło do nienależnej wypłaty refundacji
- art. 65 KK – stałe źródło dochodu z przestępstwa
Przy takiej kumulacji grożąca kara może sięgnąć 15 lat pozbawienia wolności.
Niezależnie od kary pozbawienia wolności, skazanie z art. 54 pociąga za sobą:
- obligatoryjne orzeczenie przez sąd zakazu zajmowania stanowisk lub wykonywania zawodów (art. 54a ustawy refundacyjnej) – którego konkretny zakres sąd określa w wyroku
- obowiązek sądu przesłania odpisu wyroku do NFZ (art. 55 ustawy refundacyjnej) – co w praktyce oznacza ryzyko utraty uprawnień do wystawiania recept i zleceń refundowanych oraz rozwiązania kontraktu z NFZ
Wynagrodzenie lekarza a korzyść majątkowa – gdzie jest granica
Jednym z najtrudniejszych zagadnień w sprawach o korupcję w refundacji jest odróżnienie legalnego wynagrodzenia za usługę medyczną od niedozwolonej korzyści majątkowej w rozumieniu prawa karnego.
Doktryna prawa karnego wskazuje, że korzyścią majątkową nie jest ekwiwalentne wynagrodzenie rynkowe za realnie wykonaną pracę. Oceny należy dokonywać tzw. metodą dyferencyjną – analizując całościowo, czy lekarz uzyskał świadczenie, którego nie uzyskałby w normalnych warunkach rynkowych.
Korzyścią majątkową może być natomiast:
- wynagrodzenie za wykład lub szkolenie rażąco wyższe niż rynkowe
- sprzęt medyczny użyczony podmiotowi powiązanemu z lekarzem wystawiającym zlecenia
- umowa konsultingowa bez realnie wykonanej pracy
- każde świadczenie, którego wartość jest powiązana z liczbą wystawionych recept lub zleceń
Praktyczny sygnał ostrzegawczy: jeśli wartość świadczenia od firmy zewnętrznej zależy od liczby przepisanych produktów – niezależnie od nazwy umowy – mamy do czynienia z ryzykiem korupcyjnym.
Odpowiedzialność szpitala i przychodni za korupcję w refundacji
Odpowiedzialność za korupcję w obszarze refundacji nie ogranicza się do lekarza. Na podstawie ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych szpital lub przychodnia może ponieść odpowiedzialność za przestępstwa popełnione przez lekarzy działających w jego imieniu lub interesie – jeżeli do naruszenia doszło w następstwie braku należytego nadzoru lub wadliwej organizacji działalności podmiotu.
Ustawa obejmuje:
- podmioty prywatne (sp. z o.o., S.A., fundacje)
- SPZOZ-y (posiadają osobowość prawną z mocy art. 35 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej)
- spółki z udziałem jednostek samorządu terytorialnego lub Skarbu Państwa
Sankcje dla podmiotu leczniczego obejmują:
- karę pieniężną od 1 000 do 5 000 000 zł (nie więcej niż 3% przychodu z roku popełnienia czynu)
- przepadek korzyści majątkowej
- zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne na okres 1–5 lat
- zakaz korzystania z dotacji i subwencji publicznych
- podanie wyroku do publicznej wiadomości
Co istotne: część tych środków może być zastosowana już w toku postępowania – zanim zapadnie wyrok (art. 26a ustawy o podmiotach zbiorowych).
Procedury antykorupcyjne jako ochrona podmiotu leczniczego
Brak wewnętrznych procedur antykorupcyjnych w podmiocie leczniczym może stanowić argument prokuratury za spełnieniem przesłanki braku należytej staranności z art. 5 ustawy o podmiotach zbiorowych. Wdrożone i udokumentowane procedury to realna linia obrony zarządzającego.
Minimalne elementy skutecznej polityki antykorupcyjnej w podmiocie leczniczym obejmują:
- pisemny regulamin kontaktów personelu medycznego z firmami farmaceutycznymi i dostawcami wyrobów medycznych
- rejestr transferów wartości (wynagrodzenia, zaproszenia, sprzęt)
- audyt wzorców preskrypcji refundacyjnych
- wewnętrzny kanał zgłaszania nieprawidłowości (obowiązek z ustawy o ochronie sygnalistów z 2024 r.)
- szkolenia personelu medycznego i kadry zarządzającej
Jeśli mają Państwo pytania dotyczące odpowiedzialności karnej lekarza w obszarze refundacji, tworzenia procedur antykorupcyjnych dla podmiotów leczniczych lub reprezentacji w postępowaniach karnych i przed NFZ – zachęcam do kontaktu mailowego, telefonicznego, przez formularz kontaktowy lub media społecznościowe.
