Polskie prawo przewiduje sytuacje, w których aborcja jest legalna – m.in. w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia kobiety ciężarnej. Choć przepisy są jasne, w praktyce ich realizacja bywa problematyczna. Pacjentki nierzadko napotykają opór ze strony placówek medycznych, niejasne procedury, a czasem wręcz odmowę świadczenia, do którego mają ustawowe prawo.
W niniejszym wpisie wyjaśniam, kiedy przerwanie ciąży jest dopuszczalne zgodnie z obowiązującymi przepisami, jakie obowiązki spoczywają na personelu medycznym i co może zrobić pacjentka, gdy te przepisy są ignorowane.
Dopuszczalna aborcja w Polsce – co mówi prawo?
Polskie prawo dopuszcza przerwanie ciąży w dwóch przypadkach wskazanych w art. 4a ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunków dopuszczalności przerywania ciąży:
- Gdy ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej.
- Gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego – jeżeli od początku ciąży nie upłynęło więcej niż 12 tygodni
To teoretycznie jasne przesłanki. W praktyce – często dochodzi do ich błędnej interpretacji, przeciągania decyzji lub… całkowitej bezczynności.
Studium przypadku: ciąża, kryzys psychiczny
W połowie ciąży Pacjentka dowiedziała się, że płód obciążony jest poważnymi wadami rozwojowymi. Wiadomość ta wywołała u niej gwałtowne pogorszenie stanu psychicznego – pojawiły się epizody depresyjne, myśli samobójcze, zaburzenia odżywiania i nasilone stany lękowe. Lekarz psychiatra potwierdził, że zaburzenia te pozostawały w bezpośrednim związku z przebiegiem ciąży, stanowiąc realne zagrożenie dla zdrowia psychicznego pacjentki.
Z kompletną dokumentacją medyczną kobieta zgłosiła się do szpitala z pytaniem o możliwość legalnego przerwania ciąży. Spełniona była przesłanka określona w ustawie – ciąża zagrażała zdrowiu pacjentki.
Mimo to lekarze odmówili podjęcia decyzji. Stwierdzili, że „nie mają pewności”, czy zagrożenie jest „wystarczające”, nie skierowali sprawy do komisji lekarskiej, nie zaproponowali żadnej alternatywy ani nie udzielili wsparcia. Czas mijał, a objawy nasilały się. Kobieta została odesłana do domu – bez decyzji i bez pomocy.
Gdzie leży problem? Analiza prawna sytuacji
Zagrożenie zdrowia psychicznego to zgodnie z polskim prawem pełnoprawna przesłanka do legalnego przerwania ciąży.
✅ Opinia lekarza psychiatry ma taką samą moc prawną, jak opinie innych specjalistów,
✅ Odmowa przeprowadzenia zabiegu w takiej sytuacji może stanowić naruszenie prawa pacjentki do świadczenia zdrowotnego – a tym samym być podstawą do odpowiedzialności placówki lub lekarzy.
W takim przypadku może dojść do naruszenia m.in.:
- ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – prawo do informacji, leczenia, godności, udzielania świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną,
- a nawet do naruszenia przepisów kodeksu karnego (np. art. 160 k.k.), jeśli brak działania doprowadził do realnego zagrożenia zdrowia lub życia.
Zgodnie z aktualnymi wytycznymi Ministerstwa Zdrowia, do stwierdzenia przesłanki zagrożenia życia lub zdrowia kobiety wystarczy jedno orzeczenie lekarza specjalisty w dziedzinie adekwatnej do rodzaju zagrożenia – np. psychiatry w przypadku zdrowia psychicznego. Żądanie dodatkowych opinii lub powoływanie się na brak „pewności” nie znajduje podstawy prawnej i stanowi niedopuszczalne ograniczenie dostępu do legalnej procedury.
Co z klauzulą sumienia lekarza?
Zgodnie z art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty: Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30 (chyba, że zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia.) z tym że ma obowiązek odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy albo w ramach służby ma także obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego.
W najnowszych wytycznych Ministerstwo przypomina, że tzw. klauzula sumienia dotyczy wyłącznie konkretnych lekarzy, a nie całych placówek. Świadczeniodawca ma obowiązek tak zorganizować udzielanie świadczeń, aby przynajmniej jeden z lekarzy mógł wykonać zabieg przerwania ciąży. Brak zapewnienia takiej możliwości może skutkować nałożeniem kary umownej (do 2% wartości kontraktu z NFZ za każde naruszenie), a nawet rozwiązaniem umowy z NFZ bez wypowiedzenia.
Co może zrobić pacjentka w podobnej sytuacji?
W razie odmowy przerwania ciąży mimo spełnienia ustawowych przesłanek, kobieta ma kilka możliwych ścieżek działania:
- Zgłoszenie sprawy do Rzecznika Praw Pacjenta,
- Złożenie zawiadomienia do prokuratury, jeśli istnieje podejrzenie przestępstwa,
- Dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia przed sądem cywilnym,
- Zgłoszenie sprawy do samorządu lekarskiego, jeśli podejrzewa się naruszenie etyki zawodowej.
Prawo ponad przekonaniami
Legalne przesłanki przerwania ciąży w Polsce są jasno określone przez ustawę, jednak rzeczywistość pokazuje, że ich realizacja może napotykać poważne trudności. Odmowa wykonania zabiegu mimo istnienia ustawowych podstaw może prowadzić do naruszenia prawa pacjentki, a w skrajnych przypadkach także do innych poważnych konsekwencji prawnych.
Nie chodzi tu o spory światopoglądowe – chodzi o obowiązujące przepisy i prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych. Bez względu na indywidualne przekonania personelu medycznego, placówka ma obowiązek zapewnić pacjentce pomoc zgodnie z ustawą.
W sytuacji, gdy pacjentka spotyka się z odmową lub zwlekaniem mimo istnienia zagrożenia zdrowia, warto znać swoje prawa i możliwości dalszego działania – zarówno w zakresie opieki medycznej, jak i dochodzenia ewentualnej odpowiedzialności prawnej.
Twoje prawa zostały naruszone?
W naszej kancelarii doradzamy w trudnych i wrażliwych sprawach, w których może znaleźć się Pacjentka w ciąży.
Jeśli potrzebujesz wsparcia – skontaktuj się drogą mailową, telefoniczną przez Formularz kontaktowy albo social media – jesteśmy tu, by wysłuchać Cię z empatią i udzielić wsparcia bez oceniania.
